روند اتفاقات صورت گرفته میان ایران و جمهوری آذربایجان از جمله اخراج نماینده صدا و سیمای جمهوری اسلامی و آشکار شدن رفت و آمدهای سرویس های جاسوسی موساد به این کشور، به ریشه های تاریخی تنش دو کشور بر می گردد. ایران و جمهوری آذربایجان، پیش از آن هم یکسری چالش‌های محدود دیگر هم داشتند از جمله تنش های ارزی و یا سیاستهای ضد شیعی جمهوری آذربایجان که منجر به وضع یکسری قوانین ضد اسلامی در این کشور شد. در حالی که اکثریت جمعیت این کشور را شیعیان تشکیل می دهند و در حقیقت دومین کشور دارنده جمعیت شیعه است. به همین دلیل است که ایران طی این مدت تلاش کرده تا در قبال سیاستهای هجومی این کشور، روند تعاملی تری در پیش بگیرد. اما گویا ایران هر چقدر خویشتن دار تر است،‌ این کشور رویه تقابلی خود را شدت می بخشد.

در تحلیل چالش های پیش آمده میان این دو همسایه، باید به دلایل ریشه ای در روابط آنها پرداخت. پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، مناقشات منطقه ای قفقاز در جفرافیای منطقه سر برآورد. در این میان مناقشه قره باغ با رویکرد قومی و سیاسی میان دو جمهوری آذربایجان و ارمنستان به عنوان آتش زیر خاکستر بحران قفقاز شناخته شد. در خصوص موضوع قره باغ، ایران در همه اظهار نظر های رسمی خود از بیان این مسئله که قره باغ به لحاظ تاریخی، بخشی از سرزمین آذربایجان بوده است، خودداری کرد و جانب ارمنستان را گرفت. در نتیجه هنگامی که آذربایجان به استقلال رسید به غرب گرایش پیدا کرد و به این ترتیب پایه تنش های ایران و جمهوری آذربایجان شکل گرفت. پس از آن اسرائیل که خواهان نفوذ در مناطق پیرامونی ایران است به سمت قفقاز رفت و به این ترتیب آذربایجان فضایی را مهیا کرد تا بخش‌های وسیعی از سرزمینهای جمهوری آذربایجان از سوی یهودیان خریداری شود و همین خود بزرگترین تنش ایران و جمهوری آذربایجان را شکل داد. به این ترتیب آذربایجان فضای گسترده ای برای اجرای عملیات جاسوسی در اختیار اسرائیل قرار داد.

ایده اسرائیل آن بود که همانطور که ایران در لبنان نفوذ کرده و از آن برای پایگاهی علیه اسرائیل استفاده نموده، اسرائیل نیز با استفاده از آذربایجان تلاش کرد تا این کشور را پایگاه نفوذ خود علیه ایران کند. جمهوری آذربایجان نیز همسو با اسرائیل به اعمال سیاستهای ضد فرهنگی و اسلامی پرداخت و با افزایش فشار بر اسلامگرایان، صدای علمای ایرانی را هم درآورد. با توجه به تداوم این سیاست از سوی جمهوری آذربایجان، دامنه اختلافات ایران با این کشور روز به روز افزایش یافته که جدیدترین اتفاقات رخ داده که از مهمترین آنها، ارتباط با سرویس های جاسوسی موساد برای اجرای عملیات تروریستی علیه دانشمندان هسته ای کشورمان است،‌ مناسبات دو کشور تیره تر شده است و اگر جمهوری اسلامی ایران بخواهد همچنان بر روند تعاملی خود اصرار کند راه به جایی نخواهد برد. بنابراین باید بعضی مواقع کنشی رفتار کنیم که احضار سفیر این کشور و پاسخ خواهی از وی نمونه ای از این کنش هاست.

*کارشناس ارشد آسیای میانه و قفقاز

منبع: تهران امروز